Hình ảnh xin chữ thư pháp
Trong ý nghĩa sâu xa, Tết là sự bắt đầu, là khởi nguồn. Khởi nguồn của năm mới, của tháng mới, của mùa mới và của một chu kỳ sản xuất nông nghiệp mới. Với người Việt, Tết không chỉ là một mốc thời gian, mà là một lễ hội lớn, một không gian văn hóa đặc biệt, nơi hội tụ đầy đủ nhất những giá trị tinh thần, tín ngưỡng, phong tục và đạo lý truyền thống của dân tộc.
Nhiều nhà nghiên cứu qua các thời kỳ đã dày công tìm hiểu, lý giải về nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Nguyên đán. GS.TS Nguyễn Văn Huyên – nhà nghiên cứu văn hóa uy tín – từng khẳng định trong công trình của mình rằng, Tết theo lịch âm là ngày lễ được người Việt tổ chức long trọng nhất trong năm. Âm lịch dựa trên sự vận động của mặt trăng, nhưng thời điểm Tết lại gắn liền với cả chu trình của mặt trời, đánh dấu sự kết thúc của mùa đông và sự khởi đầu của mùa xuân. Bởi vậy, Tết còn được gọi là "tiết Nguyên đán" – thời kỳ rạng đông bắt đầu, buổi sáng thiêng liêng nhất của năm, báo hiệu những điều tốt lành sẽ đến trong suốt chu kỳ tiếp theo.
Chính vì mang ý nghĩa khởi đầu, nên mọi hoạt động trong những ngày Tết đều hàm chứa niềm tin và khát vọng hướng tới tương lai. Người Việt tin rằng, những cử chỉ, lời nói, việc làm trong những ngày đầu năm sẽ có tác động đến vận khí của cả năm. Vì thế, ai cũng mong cầu sự hanh thông, thuận lợi, tránh điều xui rủi, giữ gìn hòa khí, lan tỏa điều thiện lành.
Đối với mỗi người Việt, Tết trước hết là dịp đoàn viên, sum họp gia đình. Dù đi làm ăn, học tập ở đâu, bận rộn đến mấy, Tết vẫn là thời điểm để trở về với mái ấm, với ông bà, cha mẹ, với quê hương nguồn cội. Trước Tết, mọi người cố gắng hoàn thành công việc, thu xếp nợ nần, lo toan để bước sang năm mới với tâm thế thanh thản, an vui. Trong tâm thức dân tộc, Tết chính là sự trở về – trở về với gia đình, với truyền thống và với những giá trị bền vững đã nuôi dưỡng con người Việt Nam qua bao thế hệ.
Trải qua lịch sử lâu dài, phong tục Tết cổ truyền của người Việt được hình thành và gìn giữ với nhiều nét đẹp đặc sắc. Tùy vùng miền, tín ngưỡng và tập quán, cách đón Tết có những điểm khác nhau, song về cơ bản, Tết được chia thành ba khoảng thời gian chính: Tất niên, Giao thừa và Tân niên. Mỗi giai đoạn gắn với những nghi lễ và sinh hoạt quen thuộc như: đưa ông Công, ông Táo về trời; gói bánh chưng, bánh tét; chưng hoa đào, hoa mai, quất; bày mâm ngũ quả; thăm viếng mộ tổ tiên; cúng giao thừa; xông đất; chúc Tết, mừng tuổi; xuất hành đầu năm; đi lễ chùa, hái lộc đầu xuân… Tất cả đều thể hiện ước mong về một năm mới an khang, thịnh vượng, gia đình hòa thuận, xã hội bình yên.
Bên cạnh đó, Tết còn là mùa của lễ hội và sinh hoạt cộng đồng. Những trò chơi dân gian, những hội xuân truyền thống như đấu vật, ném còn, đánh đu, bơi thuyền, đua ngựa… không chỉ mang lại niềm vui, mà còn góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm, củng cố tinh thần đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng, gìn giữ bản sắc văn hóa làng quê Việt Nam.
Trong xã hội hiện đại, cách đón Tết có thể đã có nhiều đổi thay để phù hợp với nhịp sống mới. Tuy nhiên, có một giá trị không bao giờ thay đổi, đó là tinh thần hướng về truyền thống, về cội nguồn. Dù Tết có được tổ chức giản dị hay đủ đầy, thì ý nghĩa sâu xa của Tết – sự sum vầy, lòng hiếu kính tổ tiên, tình cảm gia đình và niềm tin vào những điều tốt đẹp – vẫn luôn hiện hữu trong tâm hồn mỗi người Việt.
Giữ gìn và phát huy những nét đẹp của Tết cổ truyền không chỉ là gìn giữ một lễ hội, mà còn là bảo vệ và tiếp nối bản sắc văn hóa dân tộc. Tết Nguyên đán vì thế không chỉ là ngày đầu năm mới, mà còn là biểu tượng sinh động của truyền thống, của đạo lý "uống nước nhớ nguồn", của khát vọng vươn lên và niềm tin bền bỉ vào tương lai của dân tộc Việt Nam.