Đình Bặt Chùa - Mạch Nguồn Văn Hóa Ba Thôn Bặt, niềm tự hào của bao thế hệ

13:53 13/12/2025

Thôn Bặt Chùa được biết đến là một trong ba thôn cấu thành nên cộng đồng làng Bặt cổ, cùng với Bặt Ngõ và Bặt Trung, thuộc xã Ứng Thiên, TP Hà Nội. Sự gắn kết của ba thôn được thể hiện rõ nét qua di sản văn hóa phi vật thể chung: Lễ hội truyền thống Ba thôn Bặt và nghề làm bún từ lâu đời.

Cũng giống như các thôn khác trong xã, Bặt Chùa nổi tiếng là vùng quê giàu truyền thống văn hiến, hiếu học, có những người con ưu tú có trách nhiệm với quê hương, đất nước. Tiêu biểu trong đó có danh nhân, chí sỹ yêu nước Bùi Bằng Đoàn và Nguyễn Thượng Hiền đều là người con quê hương Bặt Chùa.

Người dân thôn Bặt Chùa từ bao đời nay nổi tiếng với nếp sống thuần hậu, cần cù, giàu nghĩa tình. Dẫu trải qua nhiều biến động của thời gian, người dân nơi đây vẫn gìn giữ được cốt cách làng quê Bắc Bộ: trọng đạo lý, giữ lễ nghĩa, kính trên nhường dưới, đoàn kết, tương trợ lẫn nhau trong đời sống cũng như trong lao động sản xuất. Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo luôn được các gia đình xem là nền tảng, vun đắp qua từng thế hệ, góp phần làm nên bản sắc văn hóa riêng của cộng đồng Bặt Chùa.

Trong đời sống tinh thần của người dân, Đình Bặt Chùa không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, mà còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của cả thôn. Đình là nơi thờ phụng Đức Thánh Đệ Nhị – Đặng Xã, một trong ba vị Thần Hoàng được thờ phụng tại ba ngôi Đình làng của Ba thôn Bặt. Đức Thánh Đệ Nhị – Đặng Xã vị thần được nhân dân suy tôn, bảo hộ cho cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Mọi sự kiện trọng đại của làng, từ lễ hội truyền thống Ba thôn Bặt, các nghi lễ cầu an, cầu phúc, đến sinh hoạt cộng đồng, đều gắn liền với không gian linh thiêng của Đình.

Sự gắn kết giữa người dân thôn Bặt Chùa với ngôi Đình là sợi dây bền chặt, được kết tinh từ niềm tin, sự tôn kính và ý thức gìn giữ di sản cha ông để lại. Các thế hệ nối tiếp nhau chung tay chăm lo hương khói, tu bổ, bảo vệ di tích, coi đó không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào. Chính từ mái đình cổ kính ấy, tinh thần cố kết cộng đồng, tình làng nghĩa xóm và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" được bồi đắp, lan tỏa, trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển của thôn Bặt Chùa trong dòng chảy lịch sử.

Đình Bặt Chùa, còn được nhân dân gọi với nhiều tên khác như Miếu Quán Chùa, Miếu Bặt Chùa, Quán Đống Dạ, là một công trình tín ngưỡng – văn hóa có giá trị đặc biệt, gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành và phát triển của thôn Bặt Chùa nói riêng và cộng đồng Ba thôn Bặt nói chung.

Đình được khởi công xây dựng khoảng năm 1876, tọa lạc ngoài khu dân cư, trên một khu đất rộng, thoáng đạt. Vị trí này được lựa chọn kỹ lưỡng theo quan niệm phong thủy truyền thống, vừa tạo sự tôn nghiêm cho không gian thờ tự, vừa thuận tiện cho sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân trong vùng.

Về kiến trúc, Đình Bặt Chùa được xây dựng theo kiểu chữ Tam, bao gồm: nhà thiêu hương, trung cung và hậu cung, mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn. Toàn bộ khuôn viên được bao bọc bởi tường xây chắc chắn, phía trước là cổng đình lớn, cao và vững chãi, trên mặt trước đắp nổi bốn chữ "Vạn Cổ Anh Linh", thể hiện sự tôn kính đời đời của nhân dân đối với thần linh được thờ phụng.

Nhà tiền tế gồm 5 gian, là nơi hành lễ và bài trí đầy đủ các đồ tế tự. Hệ thống cột gỗ lớn treo nhiều câu đối ca ngợi công đức của vị thần, góp phần tạo nên không khí trang nghiêm, cổ kính cho không gian đình.

Nhà hậu cung là nơi đặt Long ngai và bài vị thờ Đức Thánh Đệ Nhị – Đặng Xã, vị thần được suy tôn là người có công lớn bảo hộ dân làng. Trước Long ngai có hai tượng gỗ cao khoảng 1,47m, hình người trong tư thế quỳ đứng, tay chắp trước ngực, nét mặt cung kính. Theo truyền thuyết, đây là hai vị Thần đồng từng giúp Đức Thánh Đệ Nhị dẹp giặc, lập công lớn với chủ tướng, nên được nhân dân phụng thờ. Phía trước đình có hai gò đất thế Kim Tinh, vì vậy hai pho tượng được nhân cách hóa, trở thành biểu tượng linh thiêng, gắn với niềm tin phù trợ cho con em trong thôn học giỏi, thi đỗ cao, làm quan lớn.

Hai bên đình có Giải Vũ, trong đó bên phải đặt bài vị đá thờ Thầy địa lý người phương Bắc, hiệu Khách Nhâm, được lập vào năm Tự Đức Đinh Sửu (1877). Tương truyền, đình Bặt Chùa xưa vốn đặt trong làng, tại khu vực Văn Chỉ ngày nay, nhưng khi đó thôn Bặt Chùa "toàn phát con gái theo nghề hát ca trù". Các bậc cao niên đã mời thầy địa lý Khách Nhâm tìm thế đất mới để "phát Quan". Từ khi đình được dời ra vị trí hiện nay, nghề ca trù mai một, trong khi hai dòng họ lớn của thôn là họ Bùi và họ Nguyễn Thượng đều có nhiều người học hành đỗ đạt, làm quan, trở thành niềm tự hào của quê hương.

Gốc tích lịch sử của Đình Bặt Chùa gắn liền với niềm tự hào vạn đại của người dân Liên Bạt. Đình là nơi thờ tự Đức Thánh Đệ Nhị - Đặng Xã, một trong ba vị Thành Hoàng là anh em họ Đặng: Đặng Sỹ, Đặng Xã, Đặng Lang. Cả ba anh em đều là những người con ưu tú của dân tộc Kinh.

Trong truyền thuyết, người anh cả Đặng Sỹ là châu trưởng Giao Châu, có công lớn dạy học cho dân, mở trường, truyền bá văn học. Vì vậy, dân Liên Bạt tôn ông là "Nam Giao học tổ" được thờ ở thôn Bặt Ngõ. Đức Thánh Đệ Nhị - Đặng Xã là người có công đánh giặc ngoại xâm (thờ ở Bặt Chùa), cùng em trai Đặng Lang hay còn gọi là Đệ tam thờ ở Bặt Trung) đã xây dựng dinh lũy để kháng giặc Hán. Ba anh em đã "chiến đấu chống giặc Hán đến hơi thở cuối cùng, bảo vệ đất nước, hy sinh tại quê nhà". Giai thoại kể rằng, việc thờ phụng Ba Đức Thánh xuất phát từ lòng biết ơn vô hạn đối với công lao dạy học, dựng nghiệp và bảo vệ quê hương. Sự hiện diện của các sắc phong lưu giữ tại mỗi Đình, trong đó có Đình Bặt Chùa là bằng chứng lịch sử không thể phủ nhận về sự tôn kính này.

Từ xa xưa, Đình Bặt Chùa luôn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh tín ngưỡng, nơi tổ chức lễ hội truyền thống, hội họp và gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng. Đây là nơi cùng với Đình Bặt Ngõ và Đình Bặt Trung, diễn ra Lễ Tế Tam vị Đại Vương và Hội Rước ba thôn chồng kiệu và rước Thánh Thể về Đình Chung 3 thôn (Đình cộng đồng), kéo dài từ ngày 14 đến 16 tháng 3 Âm lịch hằng năm, có năm kéo dài đến ngày 19/3 Âm lịch.

Trải qua thăng trầm lịch sử, quần thể Đình Bặt Chùa với các hạng mục như hậu cung, tiền tế, phương đình, tả mạc, hữu mạc, nhà bia... đã là chứng nhân lịch sử. Tuy nhiên, qua thời gian các hệ thống xà – kèo – cột bị hư hại mục ruỗng, tiêu tâm. Mái ngói vỡ, tường dạn nứt gây dột nát nặng. Các đồ thờ truyền thống bị xuống cấp, sơn son thếp vàng phai mờ. Di tích đứng trước nguy cơ mất yếu tố gốc và mất an toàn khi sinh hoạt cộng đồng.

Nhận thức được điều đó, với quyết tâm giữ gìn di sản lại được sự quan tâm của Nhà nước và sự đồng lòng của nhân dân, một dự án trùng tu quy mô đã được triển khai: Tháng 6/2022 UBND huyện Ưng Hoà đã ban hành Quyết định số 627 phê duyệt dự án tu bổ, tôn tạo ngôi đình. Tháng 8/2024 ngôi đình được triển khai thi công. Kinh phí thực hiện từ ngân sách nhà nước gần 15 tỷ đồng. Công trình đã thay mới toàn bộ cấu kiện gỗ bằng gỗ lim Nam Phi loại 1, lợp mới ngói mũi hài theo mẫu cổ truyền, và lát mới toàn bộ sân bằng gạch bát đỏ. Song song đó, địa phương đã kêu gọi vận động nhân dân, con em xa quê đóng góp thêm khoảng 1,3 tỷ đồng để làm lại các công trình phụ trợ: sơn son thếp vàng lại toàn bộ đồ thờ, làm lại hơn 20 đạo sắc phong, và xây dựng nhà kho, nhà bia... thể hiện sự tri ân sâu sắc.

Đình Bặt Chùa đã được phục dựng theo nguyên tắc giữ lại tỷ lệ – cấu kiện – hình thái kiến trúc truyền thống. Đến nay Đình Bặt Chùa nay đã hoàn toàn hồi sinh, trở thành một không gian linh thiêng, một nơi sinh hoạt văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng bền vững. Đình còn bảo lưu được không gian cảnh quan cổ kính, với hệ thống cây cổ thụ sum suê, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, linh thiêng, làm nổi bật giá trị lịch sử và tâm linh của di tích giữa đời sống hiện đại.

PHỎNG VẤN LÃNH ĐẠO THÔN: Thưa ông/bà, với vai trò là lãnh đạo thôn, ông/bà đánh giá như thế nào về vị trí, vai trò của Đình Bặt Chùa trong đời sống cộng đồng hiện nay? Ngôi đình có ý nghĩa ra sao trong việc giữ gìn truyền thống, gắn kết nhân dân trong thôn?

TRẢ LỜI: Đối với nhân dân thôn Bặt Chùa, ngôi đình không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là trung tâm quy tụ tinh thần cộng đồng. Mọi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của thôn đều gắn với đình. Qua bao thế hệ, đình đã trở thành biểu tượng của sự đoàn kết, là nơi nhắc nhở con cháu về truyền thống 'uống nước nhớ nguồn', về trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị mà cha ông để lại."

"Việc trùng tu, tôn tạo ngôi đình không chỉ nhằm bảo tồn một di tích, mà còn là giữ gìn 'hồn cốt' của làng quê, để thế hệ hôm nay và mai sau luôn có một điểm tựa văn hóa, tinh thần."

Công trình được trùng tu, tôn tạo không chỉ giúp di tích được bảo tồn ít nhất 50–70 năm, mà còn tạo tiền đề khai thác du lịch văn hóa, cảnh quan – lễ hội. Việc trùng tu này góp phần giữ gìn lịch sử – truyền thống của xã Ứng Thiên nói chung, và Ba thôn Bặt nói riêng. Góp phần thu hút con em xa quê và khách thập phương luôn nhớ về cội nguồn, gắn kết gần gũi hơn với quê hương.

Với bề dày lịch sử, giá trị kiến trúc – nghệ thuật và ý nghĩa tâm linh sâu sắc, Đình Bặt Chùa không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân thôn Bặt Chùa, mà còn là biểu tượng của truyền thống "uống nước nhớ nguồn", sự cố kết cộng đồng và bản sắc văn hóa bền vững của cộng đồng Ba thôn Bặt qua nhiều thế hệ.

Cùng với quần thể di tích đình, chùa, công trình tín ngưỡng, tháng 9/2025, tại thôn Bặt Chùa Khu lưu niệm Trưởng Ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn – người con ưu tú của quê hương đã được trọng thể khánh thành. Nơi để Nhân dân cả nước tri ân, tôn vinh công lao và nhân cách cao quý của một nhà lãnh đạo mẫu mực, mà còn là biểu tượng sinh động của đạo lý "uống nước nhớ nguồn", là "địa chỉ đỏ" phục vụ công tác nghiên cứu, tìm hiểu về Quốc hội Việt Nam và các nhân vật lịch sử có công với nước.

Cùng với quần thể di tích của địa phương nơi đây cũng trở thành công trình không gian văn hóa làng, nơi những giá trị văn hóa phi vật thể được bảo lưu là nguồn động lực xây dựng nông thôn mới. Đó chính là khởi nguồn, là dòng chảy và bản sắc văn hóa sẽ tiếp tục được truyền lửa, tạo ra động lực mới hướng tới tương lai.

Những Di tích, không gian văn hoá này sẽ tiếp tục là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa truyền thống, trở thành niềm tự hào vĩnh cửu của người dân Bặt Chùa, góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, tạo nên nét đẹp đặc trưng trong bức tranh văn hóa của vùng quê Ứng Thiên nói riêng, Thủ đô Hà Nội nói chung./.

----------------------

Chương trình:

LỄ KHÁNH THÀNH MIẾU BẶT CHÙA XÃ ỨNG THIÊN – TP. HÀ NỘI

--- ⚜️ ---

Thứ Bảy - Ngày 13 tháng 12 năm 2025 (Tức ngày 24 tháng 10 năm Ất Tỵ)